عزت نفس(Self-esteam) چیست؟

-عزت نفس، باور و اعتقادی است که فرد، دربارهٔ ارزش و اهمیت خود دارد.

دانستن تعریف کوتاه از عزت نفس لازم است اما کافی نیست، به همین منظور نیاز داریم تا پاسخ سوالاتی مانند سوالات زیر را نیز بدانیم:
عزت نفس از چند بخش تشکیل میشود؟
چه عواملی در آن دخیل هستند؟
چگونه میتوانیم بر عزت نفس خود بیفزاییم؟
و آیا یک نیاز اولیه است؟ اگر هست چرا؟

“عزت نفس” ترکیبی ست که بیش از قبل در مورد آن می شنویم و مدام از آن استفاده میکنیم، اما این به تنهایی به این معنا نیست که بهتر از قبل درکش کرده ایم و یا این خصلت در افراد افزایش یافته است. شاید کثرت استفاده از آن به دلیل اهمیت آن باشد.
اگر معنای دقیق عزت نفس را ندانیم، اگر در اندیشه خود بی توجه باشیم و یا با ساده سازی بیش از اندازه و یا به اصطلاح بخواهیم در قالب روانشناسی عامیانه مد روز صحبت کنیم، در این صورت سرنوشتی متوجه آن خواهد بود که از بی توجهی و بی اعتنایی به آن بدتر است.
در هر صورت لازم است که آن را بشناسیم، ویژگی هایش را بدانیم و به عوامل آن آگاهی داشته باشیم.
در پاسخ به سوالات به گفته ی دکتر ناتانیل براندن؛ عزت نفس از دو بخش بهم مرتبط تشکلیل میشود. یکی داشتن احساس اطمینان در برخورد با چالش های زندگی : باور خودتوانمندی و دومی احساس داشتن صلاحیت برای خوشبخت شدن: احترام به خود یا حرمت نفس.
منظورم این نیست که کسی که از عزت نفس سالم برخوردار است آگاهانه به این مفاهیم فکر میکند، بلکه اگر از نزدیک دقیقا به عزت نفس فکر کنیم این دو جز را در آن پیدا می کنیم.
– باور خودتوانمندی به معنای داشتن اطمینان به عملکرد ذهن است. یعنی اینکه باور کنیم توانایی فکر کردن، درک نمودن، آموختن، انتخاب کردن و تصمیم گیری داریم. یعنی اینکه بتوانیم حقایق و واقعیت های مربوط به نیاز ها و خواسته های خود را درک کنیم و به خود اعتماد و اتّکا داشته باشیم.
– احترام به خود یا داشتن حرمت نفس، به معنای اطمینان داشتن به ارزش خود است، یعنی آنکه به خود حق بدهیم که زندگی کنیم و شاد باشیم.
حال چه زمانی میگوییم شخص از عزت نفس کافی برخوردار نیست؟
درست است! زمانی که به خود اعتماد نداشته باشد و به ذهن خود اطمینان نکند. این موضوع درباره افرادی که به خود احترام نمی گذارند، خود را شایسته عشق و احترام دیگران نمی دانند و از اندیشه ابراز وجود کردن می ترسند نیز صادق است.
باور خودتوانمندی و حرمت نفس دو ستون مهم عزت نفسِ سالم هستند:
کسی که احساس میکند زمام زندگی را در دست دارد، دارای باور خودتوانمندی است.
و کسی که از حرمت نفس(احترام به خود) برخودار است، میتواند در ارتباط با سایرین موفق ظاهر شود.

عزت نفس یک نیازاولیه است. چرا؟

درک عزت نفس امکان پذیر نیست مگر آنکه بدانیم چرا ما به عنوان انسان به آن نیاز داریم.حقیقتا در مورد انسان ها ما با سوالاتی مواجه هستیم مانند:
آیا میتوانم به ذهنم اطمینان کنم؟ آیا صلاحیت فکر کردن دارم؟
آیا کافی هستم؟ آیا انسان خوبی هستم؟
نیاز ما به عزت نفس ناشی از دو حقیقت اصولی است. نخست آنکه برای بقای خود و احاطه موفقیت آمیز بر محیط به استفاده مناسب از آگاهی نیاز داریم. یعنی زندگی و حال خوب ما به توانایی ما در فکر کردن بستگی دارد. دوم آنکه استفاده درست و به جا از آگاهی خود به خود نیست. برای تنظیم فعالیت آن عامل انتخاب مطرح است.
نکته مهم اینکه…
عزت نفس بر همه سطوح زندگی اثر می گذارد. در حقیقت، بررسی های گوناگون حاکی از آن است که چنانچه نیاز به عزت نفس ارضاء نشود، نیازهای گسترده تری نظیر نیاز به آفریدن، پیشرفت و یا درک و شناسایی استعدادهای بالقوه محدود می ماند. به خاطر بیاورید هنگامی که کاری را به بهترین نحو به پایان رسانده اید چه احساس خوشی به شما دست داده است. افرادی که احساس خوبی نسبت به خود دارند، معمولاً احساس خوبی نیز نسبت به زندگی خواهند داشت. آنها می توانند با اطمینان به خود و اطرافیان، با مشکلات و مسئولیت های زندگی مواجه شوند و از عهده آنها برآیند.
موضوع حائز اهمیت این است که عزت نفس متاثر از عوامل بیرونی و درونی است. متعاقبا باید ذکر کرد که عوامل درونی عواملی هستند که از درون فرد نشات میگیرند یا اینکه خود فرد آنها را ایجاد می کند؛ همچو نظرات، باورها و اعتقادات و… . و عوامل بیرونی همانگونه که از اسمش مشخص است همان عوامل محیطی هستند؛ پیام های کلامی، غیرکلامی ، تعاملات ما با دیگران، تجربه ها و… .

عزت نفس تحت تأثیر عوامل بسیاری ساخته می‏شود، از جمله:

شیوه فرزندپروری: در سال‏های اولیه زندگی، کودک به شدت تحت تأثیر برداشت دیگران بخصوص والدین خود قرار دارد. اگر احترام کودک را حفظ نمائیم، به حرف‏های او گوش دهیم، برای او وقت بگذاریم، رفتار خوب او را تشویق کنیم و نه اینکه فقط به دنبال تصحیح اشتباهات او باشیم، از تهدیدهای بی‏اساس اجتناب کنیم و بسیاری از موارد دیگر که پدران و مادران به خوبی از آنها آگاهند، به تدریج پایه‏ های یک عزت نفس بالا را در او تقویت نموده‏ایم.

ظاهر جسمانی: به نظر می‏رسد کودکانی که ظاهری جذاب و خوشایند دارند، بیشتر مورد توجه همگان قرار می‏گیرند تا بچه‏هایی که ظاهر خوشایندی ندارند. اما برای افراد بالغ کیفیت ظاهر، اهمیتی ندارد بلکه برداشت او از ظاهر خود، مهم تلقی می‏شود. بنابراین یکی از عواملی که در بزرگسالی باعث می‏شود فرد عزت نفس بالا یا ضعیفی داشته باشد، خصوصیات و ظاهر فیزیکی او است که تحت تأثیر برداشت‏های اطرافیان قرار می‏گیرد.

جنسیت:‌ دیدگاه‏های مختلفی در این خصوص وجود دارد. درگذشته اعتقاد بر این بود که زنان از عزت نفس پایین‏تری نسبت به مردان برخوردارند. اما پژوهش‏های جدید هیچگونه تفاوتی برای عزت نفس میان دو جنس قائل نمی‏شود.
رویدادهای جاری: باید بپذیریم که حتی افرادی هم که از عزت نفس بالایی برخوردارند، روزانه به واسطه رویدادها و وقایع پیش‏بینی نشده‏ای مانند پذیرفته نشدن در دانشگاه، اخراج از کار یا رد درخواست کار و یا تحقیر شدن از سوی اطرافیان، در خطر از دست دادن اعتماد به نفس خود هستند. اما این نکته را نیز باید مورد توجه قرار دهیم که این عوامل موقتی و گذرا هستند و نباید اجازه دهیم که این تزلزل، دائمی شود.
نقش عزت نفس در سلامت روانی انسان
درخصوص عزت نفس و وجود این خصیصه در نوجوانان توضیحاتی را ارائه دادیم، در این مقاله به تفصیل برای شما عزیزان توضیحاتی در این باره شرح خواهیم داد، با ما همراه باشید.
همه ما دوست داریم از نظر روانی راحت زندگی کنیم. پیشرفت کنیم. ارتباطات اجتماعی موفقی داشته باشیم. اعتماد به نفس داشته باشیم. بتوانیم از زندگی خود لذت ببریم و از افسردگی و اضطراب به دور باشیم. همه این فاکتورها به عزت نفس مربوط می شود.

برای اینکه بفهمیم عزت نفس چیست، باید دو اصطلاح دیگر را توضیح دهیم:

خود پنداره:
تمام ویژگی ها و خصوصیاتی که ما خود را با آن ها توصیف می کنیم خود پنداره یا خود ادراک شده می گویند. مثلا، من یک فوتبالیست هستم. یا من یک دانش آموز زرنگ هستم.
خود پنداره خصوصیات فردی را چه مثبت و چه منفی نشان می دهد، که ما به وسیله ی آن ها از خود شناخت پیدا می کنیم و به خودآگاهی می رسیم.

خود ایده آل:
تصوری که ما دوست داریم از خود داشته باشیم. خود ایده آل می گویند. مثلا، من دوست دارم که یک هنرپیشه شوم.
خود ایده آل یک درخواست صادقانه از خود است گرچه ممکن است ایده آل های فرد دست نیافتنی باشند اما اگرخود ایده آل منطقی و قابل دسترس باشد در سرنوشت روانی انسان تاثیر زیادی دارد. بعضاً برای درمان فرد مجبور هستیم خود ایده آل فرد را تعدیل و منطقی سازیم.
 
پیشرفت و عزت نفس
کسی که عزت نفس نداشته باشد اعتماد به نفس هم نخواهد داشت و دانش آموزانی که عزت نفس دارند در تحصیل موفق تر هستند. همچنین بین کجروی های اجتماعی و عزت نفس ارتباط وجود دارد و انسان های بزهکار کمترین میزان عزت نفس را دارند.
نداشتن عزت نفس موجب انتقاد شدید فرد از خود می شود که اضطراب،افسردگی و… رابه دنبال دارد ؛چنین فردی به علت نداشتن اعتماد به نفس در بسیاری از زمینه ها دچار مشکلات فراوان شده و شکست می خورد.

عزت نفس، ضامن موفقیّت در پیشرفت تحصیلی
همانطور که گفته شد عزت نفس عبارت است از احترام به خود، خود ارزشمند دانستن یا تصویری که شخص از خودش دارد. مسأله عزت نفس و مقوله ارزیابی مثبت از خود از اساسی ترین عوامل در رشد مطلوب شخصیت کودکان و نوجوانان است. مطالعات و پژوهش های متعدد نشان می دهند که کودکان و نوجوانانی که دارای احساس خودارزشمندی و عزت نفس قابل توجهی هستند، نسبت به همسالان خود در شرایط مشابه، پیشرفت تحصیلی و کارآمدی بیشتری از خود نشان می دهند. پرورش احساس خودارزشمندی و عزت نفس در کودکان و نوجوانان از مهمترین وظایف و رسالت های اولیا و مربیان است که در این ارتباط بیشترین نقش برعهده الگوهای رفتاری است.
یافته های تحقیقاتی پیرامون تأثیر عزت نفس بر پیشرفت تحصیلی
در این تحقیقات از ۳۶۰ نفر دانش آموز دختر و پسر (کلاس اوّل تا سوم دبیرستان) که به طور تصادفی انتخاب شده بودند استفاده شد و سطح ۵ درصد به عنوان سطح معنی دار بودن، انتخاب شد.
یافته های تحقیقات نشان داد که افزایش و کاهش عزت نفس دانش آموزان دختر و پسر، باعث افزایش و کاهش عملکرد آن ها شده است. نتایج این تحقیق فرضیه های مطرح شده و یافته های تحقیقات قبلی را مورد تأیید قرار می دهند. همچنین در یک تحقیق که در شهرستان مشهد با هدف بررسی رابطه عزت نفس و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دبیرستانی نظام جدید انجام شد به این یافته رسید که میان عزت نفس و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان رابطه معناداری وجود دارد.
پژوهشگران در تحقیق های دیگری که در بررسی رابطه عزت نفس و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در شهرستان اهواز صورت گرفته است، پی برده اند که میان عزت نفس و عملکرد تحصیلی در دانش آموزان همبستگی مثبت وجود دارد یعنی میان دو متغیر، عزت نفس عامل مهمتر و بزرگتری است تا عملکرد تحصیلی و به عبارت دیگر عزت نفس عامل یا علّت اولیه برای عملکرد تحصیلی است.

حال برای داشتن عزت نفس مطلوب می بایست:
۱- خود را به عنوان شخصی منحصربه فرد با توانایی‏های خاص دوست داشته باشید.
۲- به ویژگی‏ها و توانایی‏های هر چند کوچک که تنها از عهده شما برمی‏آیند، افتخار کنید.
۳- برای غلبه بر ترس‏ها و نگرانی‏های خود از یک موقعیت خاص، با آن موقعیت روبرو شوید.
۴- احساسات خود را مخفی نکنید و سعی کنید به شیوه‏ای مناسب آن را بروز دهید.
۵- روزانه در هنگام انجام هرگونه فعالیتی، به خود اطمینان داشته باشید.
۶- سعی در تغییر دادن افکار و رفتار دیگران نداشته باشید.
۷- بر شغل یا موقعیت اجتماعی خود کنترل داشته باشید، نه اینکه موقعیت‏ها بر شما حکمرانی کنند.
۸- به عنوان یک انسان با ویژگی‏های منحصر به فرد، به رشته تحصیلی، شغل و مقام خود ارزش بدهید نه اینکه رشته یا شغل به شما ارزش دهد.
۹- در برقراری روابط با دیگران پیشقدم شوید.
۱۰- از پیشداوری عجولانه و قضاوت‏های بی‏اساس در مورد دیگران دوری کنید.
۱۱- در موقع صحبت با دیگران، تماس چشمی با مخاطب خود برقرار کنید.
۱۲- به جای تکیه بر نتایج سنجش دیگران، بهتر است به معیارها و ارزش‏های محکم خود در زندگی تکیه کنید.
اما دقیقا در نقطه مقابل افرادی را داریم که اعتماد به نفس پایینی دارند. مهمترین خصوصیات این افراد عبارت اند از:
‌۱- خود را قبول ندارند.
۲- اطرافیان را قبول ندارند و نمی‏پذیرند.
۳- به دیگران وابسته‏اند چون تحمل ترک شدن از سوی او را ندارند
۴- خود را با دیگران مقایسه می‏کنند.
۵- همه چیز را در حد مطلوب و با کیفیت بالا می‏خواهند. و به عبارتی کمال‏گرا هستند.
۶- در تصمیم‏گیری‏های هر چند ساده، ناتوان می‏باشند.
۷- در برقراری ارتباط با اطرافیان، ناتوان هستند.
۸- در برخورد با انتقاد از سوی دیگران، منطقی نیستند و برخورد تدافعی دارند.

در کلام آخر میتوان گفت که بهره مندی از عزت نفس علاوه بر آن که جزئی از سلامت روانی محسوب می شود، با پیشرفت تحصیلی نیز مرتبط است. محققان بسیاری دریافته اند که بین عزت نفس مثبت و نمرات بالا در مدارس رابطه وجود دارد. این ارتباط حتی زمانی که کودکان خودشان را به عنوان دانش آموزان ارزیابی می کنند بالاتر است که می توان آن را « عزت نفس تحصیلی» آن ها نام برد. کودکانی که از عزت نفس بالایی برخوردارند، پیوسته نسبت به آن هایی که همان میزان توانایی را دارند امّا عزت نفس پایینی دارند عملکرد بهتری نشان می دهند..
باید اذعان داشت اگر ما به خودمان ایمان داشته باشیم و خودمان را باور کنیم نه فقط می توانیم خود را تغییر دهیم و بهبود بخشیم بلکه می توانیم کشورمان را آباد کنیم و آن را مملکتی بسازیم متشکل از افراد فهمیده که نه فقط برای یکدیگر احترام قائل اند بلکه به خود نیز ارج می نهند.

_برگرفته از کتاب عزت نفس از ناتانیل براندن(به ترجمه ی مهدی قراچه داغی) و مقاله عزت نفس از جناب آقای افشار.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *